Maliny i jeżyny polskiej hodowli - NIWA Hodowla Roślin Jagodowych w Brzeznej

PODosłonami.pl

HortiWizja_najnowszy odcinek 29c
Agro-Sorb 2020
Yara od 11 01 2019

Ekologiczne podstawy produkcji owoców jagodowych (cz. II) – hodowla

Podczas webinarium pt. „Ekologiczna uprawa wybranych roślin jagodowych ukierunkowana na ich prozdrowotne właściwości” zorganizowanego 17 listopada br. przez Małopolski Ośrodek Doradztwa Rolniczego z s. w Karniowicach przekazano wiele informacji o nowych, wartościowych odmianach maliny i jeżyny polskiej hodowli.

Malina czarna 'Jewel' (fot. A. Orzeł)

Malina czarna 'Jewel' (fot. A. Orzeł)

Hodowla roślin jagodowych wczoraj i dziś

Stan krajowej hodowli gatunków z rodzaju Rubus sp. omówiła dr Agnieszka Orzeł ze spółki NIWA Hodowla Roślin Jagodowych z Brzeznej. Z zapoczątkowanego w 1979 r. programu hodowli maliny, której prekursorem był dr Jan Danek powstały m.in. dobrze znane odmiany owocujące na pędach tegorocznych (‘Polesie’, ‘Polana’, ‘Polka’, ‘Polonez’ i ‘Poemat’) oraz dwuletnich (‘Przehyba’, ‘Sokolica’, ‘Radziejowa’ i malina czarna ‘Litacz’). Prelegentka zwróciła uwagę, że od listopada br. realizowany jest program hodowli odmian deserowych m.in. malin i jeżyn, natomiast od 2017 r zakrojone na szeroką skalę badania hodowlane nad czarną maliną, które można uznać za jedne z największych w skali światowej. W tym celu rocznie wykonuje się ponad 200 kombinacji krzyżówkowych i sadzi ok. 10 000 siewek na plantacjach doświadczalnych czarnej maliny).

Owocująca malina czarna ‘Litacz’ (fot. A. Orzeł)

Owocująca malina czarna ‘Litacz’ (fot. A. Orzeł)

W produkcji ekologicznej bardzo ważna jest wysoka zdrowotność materiału nasadzeniowego, na co jednostka hodowlana kładzie wysoki nacisk. Dlatego wykonywane są  testy ELISA, RT-PCR i PCR w IO na obecność wirusów i fitoplazmy karłowatości maliny. Przeprowadzone przez dr Orzeł badania wskazują, że rośliny z kultur in vitro są polecane do zakładania mateczników, zwłaszcza w przypadku odmian powtarzających owocowanie. W przypadku odmiany ‘Polka’ okazało się, że rośliny pochodzące „ze szkła” wytwarzają wyższe pędy, o bardziej skoncentrowanym owocowaniu (w I roku) i ponad dwukrotnie wyższej liczbie pąków śpiących w porównaniu z roślinami wyrosłymi z sadzonek korzeniowych. W I roku po posadzeniu wchodzą o ok. 2 tygodnie później w okres owocowania, ale owoce charakteryzują się większą masą. W następnych latach produkcji różnice te zacierają się. Do zakładania plantacji malin i jeżyn owocujących na pędach tegorocznych poleca się materiał nasadzeniowy z sadzonek korzeniowych, otrzymanych z mateczników izolowanych (rośliny mateczne wysadzane są do doniczek w tunelu) z roślin in vitro. Uczestnicy konferencji mogli dowiedzieć się o nieprawidłowym wykształceniu owoców, tzw. crumbly fruit. Dotyczy on niewielkiego procentu wszystkich roślin z rodzaju Rubus w pierwszym pokoleniu powstałych w warunkach in vitro.  Zjawisko to jest zbliżone do objawów zarażenia wirusem RBDV (powodującego krzaczastą karłowatość maliny). Powodów niepełnego wykształcenia owoców jest kilka. Wśród nich należy wymienić: czynniki genetyczne, czynniki związane z rozmnażaniem (zaburzenia w kiełkowaniu łagiewek pyłkowych) i czynniki środowiskowe (zbyt wysoka temperatura). Firma Niwa opracowała metodę selekcji roślin matecznych założonych z sadzonek in vitro. To izolowanego tunelu wprowadza się trzmiele i obserwuje zawiązanie owoców. Rośliny z objawami crumbly fruit eliminowane są już w czasie kwitnienia i zawiązywania owoców dzięki obserwacji zapłodnienia zalążków przeprowadzanej na Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie.

Hodowla maliny i jeżyny

Rodzaj Rubus sp. reprezentuje kilkaset gatunków, z których hodowli w spółce NIWA podlega malina czerwona, żółta, czarna, purpurowa (będąca krzyżówką czerwonej i czarnej) oraz jeżyna. Pierwsza ocena tzw. pojedynków wyselekcjonowanych z pola odbywa się w tunelu, gdzie w trakcie wegetacji można ocenić rośliny, pierwsze owocowanie i tolerancję na choroby i szkodniki. Program hodowli jeżyny w spółce NIWA skupia się głównie na wyselekcjonowaniu klonów bezkolcowych, powtarzających owocowanie. W przypadku maliny dotyczy on min. wytypowaniu klonów odpornych na choroby korzeni (fytoftoroza oraz wertycilioza).

Odmianą maliny czerwonej wyhodowanej w tym przedsiębiorstwie jest „Delniwa”. Dzięki wysokiej plenności, tolerancji na wirusy, łatwości zbioru (m.in. sztywnemu pokrojowi pędów i prostym odrywaniu od dna kwiatowego) i zachowaniu dobrej jakości pozbiorczej (wysoka trwałość, nie rozsypuje się) jest odmianą predysponowaną do zbioru mechanicznego. Skuteczność zbioru maszynowego tej odmiany oszacowano na 95%. Charakteryzuje się stosunkowo bujnym wzrostem pędów dlatego sugeruje się zmniejszenie szerokości rzędów do ok. 50 cm i pozostawienia nie więcej niż 30 pędów na 1 mb. Kwiatostany umieszczone są po zewnętrznej stronie krótkich pędów owoconośnych. Na tle popularnych w uprawie uprzednio wyhodowanych polskich odmian, „Delniwa” wyróżnia się wysoką zawartością ekstraktu, wynoszącą średnio 11,3%, polifenoli ogółem (141,7 mg/100 ml) oraz zdolnością antyoksydacyjną (379,8 µmol/ml).

Malina czerwona 'Delniwa' (fot. A. Orzeł)

Malina czerwona ‚Delniwa’ (fot. A. Orzeł)

Hodowla nowych odmian maliny czarnej i purpurowej napotyka na duże trudności w związku z występowaniem maliny czarnej w środowisku naturalnym jedynie na terenie Ameryki Północnej oraz wysokiego zawirusowania odmian będących w sprzedaży na rynku polskim. Pomimo tego w 2019 roku wykonano niemal 200 krzyżówek maliny czarnej i purpurowej. Jednym z postępów takiej hodowli było uzyskanie klonów (m.in. R1711902) rodzących owoce o dwukrotnie większej masie niż u odmian standardowych, u których średnia masa owocu wynosi 2 g. Jedną z malin o takich owocach jest wyselekcjonowana odmiana purpurowa ‘Heban’. Charakteryzuje się najwyższą zawartością witaminy C (254,1 mg/100 g s.m.) i podwyższoną zawartością antocyjanów w porównaniu do malin o innych barwach i do jeżyn.

Malina purpurowa 'Heban' o wysokiej wartości prozdrowotnej owoców (fot. A. Orzeł)

Malina purpurowa ‚Heban’ o wysokiej wartości prozdrowotnej owoców (fot. A. Orzeł)

Najnowszą kreacją maliny żółtej jest klon pod numerem hodowlanym NR1616808. Dojrzewa na początku sierpnia, tj.  średnio o miesiąc wcześniej niż ‘Poranna Rosa’. Jej stożkowe owoce wyróżniają się bardzo dobrym smakiem i jędrnością oraz wysokim wskaźnikiem ekstraktu (12ᵒ Brix). Z badań przeprowadzonych na Uniwersytecie Jagiellońskim w 2020 roku wynika, że żółta malina NR1616808 charakteryzuje się podobną zawartością polifenoli oraz ma podobne właściwości antyoksydacyjne jak czerwone maliny, dlatego możemy zaliczyć ją do tzw. super owoców. Owoce żółte mają mniej antocyjanów w porównaniu do malin czerwonych ale za to więcej witaminy C. Szklanka żółtych malin zaspokaja w ponad 200% dzienną dawkę wit. C dla osoby dorosłej.

Malina testowana pod numerem hodowlanym NR 1616808 b (fot. A. Orzeł)

Żółta malina testowana pod numerem hodowlanym NR 1616808 b (fot. A. Orzeł)

Owoce klonu NR1616808 zależnie od dojrzałości zbiorczej przyjmują barwę od białej do żółtej. Charakteryzuje ją średnio silny wzrost (do ok. 1,5 m). Znajduje zastosowanie do bezpośredniego spożycia i do celów przetwórczych. Klon NR1616808 został oceniony bardzo dobrze w projekcie Berry Tech 2020 i ma szansę wkrótce trafić do sieci handlowych. Dla zdywersyfikowania asortymentu polecana jest żółtopomarańczowa odmiana ‘Jantar’. Jest to malina o żółto-pomarańczowym kolorze owoców, dojrzewająca w średnim terminie, około tygodnia przed odmianą ‘Poranna Rosa’. ‘Jantar’ polecany jest do uprawy amatorskiej owoców.

Dr Jan Danek i Dr Agnieszka Orzeł promują nowowyhodowany klon maliny żółtej NR1616808

Dr Jan Danek i dr Agnieszka Orzeł prezentują nowowyhodowany klon maliny żółtej NR1616808

Efektem prac nad hodowlą jeżyn jest deserowa odmiana ‘Gloria’(NR145301), rozpoczynająca owocowanie na przełomie VI-VII przez około 12 tygodni. Rodzi błyszczące owoce osiągające do 10,5 g masy. Są słodkie (jak na jeżynę- 12ᵒ Brix), z leśnym posmakiem. Pędy są bezkolcowe o średnio silnym wzroście. Jej dodatkowymi zaletami jest wysoka trwałość pozbiorcza oraz mniejsza podatność na rewersję koloru jeżyny, antraknozę oraz szpeciela jeżynowca. Nadaje się do uprawy amatorskiej i towarowej, również w tunelach foliowych.

Tak prezentują się owoce jeżyny nowej odmiany 'Gloria' (fot. A. Orzeł)

Tak prezentują się owoce jeżyny nowej odmiany ‚Gloria’ (fot. A. Orzeł)

Podczas prelekcji dr Agnieszka Orzeł zachęcała również wszystkich rolników do współpracy ze spółką NIWA Hodowla Roślin Jagodowych dotyczącej oceny nowo wyhodowanych klonów i ich uprawy.

Prelegentka zachęcała do wzięcia udziału w quizie malinowym oraz konkursie na nazwę dla klonu NR1616808, szerzącego wiedzę na temat gatunków z rodzaju Rubus sp. Poprzez udział w konkursie można się na stałe zapisać w historii polskiej hodowli maliny, gdyż klon NR1616808 będzie zgłoszony pod wybraną nazwą do badań przedrejestracyjnych COBORU. Współorganizatorem konkursu był  również portal czas na polskie super owoce. Finał konkursu odbył się 10 grudnia.

Dlaczego warto jeść owoce jagodowe?

Odpowiedzi na to pytanie podjęła się Joanna Jagła, również reprezentująca firmę NIWA Hodowla Roślin Jagodowych,  przedstawiająca wykład pt. Właściwości prozdrowotne i odżywcze jagodowych w uprawach ekologicznych.

Według przekazanych przez specjalistkę danych powierzchnia uprawy tych gatunków w Polsce w 2018 r wyniosła 146,8 tys. ha, co pozwoliło na zebranie 525 tys. ton owoców. Polska znajduje się na trzecim miejscu pod względem powierzchni uprawy truskawek na świecie. Są ulubionymi i najbardziej oczekiwanymi owocami przez większość Polaków. Zawierają m.in. dużo witaminy C, potasu, jodu i związków o charakterze antyoksydacyjnym. Obecność estrów malonianowych zapobiega tworzeniu się zakrzepów. Działają fotoprotekcyjnie, zmniejszają tempo spadku funkcji poznawczych i wspomagają normalizację ciśnienia śródgałkowego. Są zalecane również w terapii dny moczanowej. Pomimo słodkiego smaku mogą spożywać je również osoby z cukrzycą (niski indeks glikemiczny owoców).

W produkcji malin Polska zajmuje 3 miejsce w Europie, po Rosji i Serbii, oraz 5 na świecie. Owoce te są szczególnie bogate w związki polifenolowe (zwłaszcza antocyjany i elagotaniny). Ich ilość oraz pH determinuje barwę owoców. Maliny (dzięki obecności cyjanidyny) wykazują  działanie przeciwzapalne – silniejsze od aspiryny. Przeciwdziałają m.in. reumatoidalnemu zapaleniu stawów oraz wzrostowi tkanki tłuszczowej. Wśród malin pod względem wartości prozdrowotnej wyróżnia się malina czarna. Ma najwięcej antocyjanów działających antyoksydacyjnie. Jej owoce charakteryzują się ponadto dużą zawartością wit. C i E, wapnia, magnezu, cynku, miedzi i żelaza. Z kolei maliny żółte według przekazanych informacji w wyniku dużej zawartości polifenoli zawierają 10 razy więcej antyoksydantów niż pomidory i brokuły. Ponadto ich spożywanie zapobiega depresji i stymuluje produkcję kolagenu.

Coraz częściej uprawiana w Polsce jagoda kamczacka wykazuje silne działanie antyoksydacyjne (dzięki antocyjanom, polifenolom oraz rzadko spotykanym irydoidom). Jej owoce zawierają również witaminy i makroelementy. Są szczególnie polecane we wspomaganiu leczenia chorób oczu (zmniejszają kruchość kapilar naczyń włosowatych i poprawiają przepuszczalność śródbłonka, wyostrzają wzrok po zmroku). Ma właściwości odtruwające (w przypadku zatruć metalami ciężkimi i lekami), przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe.

Do uprawy ekologicznej wykładowczyni polecała aronię z uwagi na jej wyjątkową tolerancję na choroby i szkodniki. Swą ciemną barwę owoce tego gatunku zawdzięczają wysokiej zawartości antocyjanów, które w połączeniu z polifenolami determinują ich właściwości antyoksydacyjne. Są bogatym źródłem witamin (C, B2, E, PP) i mikroelementów np. kobaltu. Produkty aroniowe działają m.in. przeciwnowotworowo, przeciwcukrzycowo i obniżają ryzyko powstawania chorób układu krążenia. Sok aroniowy jest polecany również do stosowania zewnętrznego przy oparzeniach.

Podziękowania i nagrody

Konferencja stała się również okazją do podziękowania dla dr Jana Danka, założyciela polskiego programu hodowli maliny reprezentującego spółkę Niwa Hodowla Roślin Jagodowych za wieloletnią współpracę z Małopolskim Ośrodkiem Doradztwa Rolniczego z s. w Karniowicach. Wyłoniono i nagrodzono również laureatów konkursów na najlepszego doradcę rolniczego i doradcę ekologicznego oraz gospodarstwo ekologiczne w Małopolsce.

1 komentarz do “Ekologiczne podstawy produkcji owoców jagodowych (cz. II) – hodowla

  1. Pingback: Uprawa malin w tunelach, w donicach z substratem kokosowym

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Adagri_KANEMITE_29c_na wyklikanie
VISCOIN
Syngenta pelargonia
HortiAdNet