Wieści z Instytutu – nowe odmiany i przechowywanie borówki
Pod koniec czerwca w Skierniewicach miało miejsce ważne wydarzenie dla polskiej branży jagodowej — przedsezonowe spotkanie członków Stowarzyszenia Polskich Plantatorów Borówki (dawniej SPBA). Była to doskonała okazja do wymiany doświadczeń, zaprezentowania najnowszych osiągnięć naukowych gospodarzy spotkania – Instytutu Ogrodnictwa - PIB. Dyskutowano m.in. o nowych odmianach polskiej hodowli, możliwościach przechowywania owoców – omówione zostały nowoczesne, nieinwazyjne metody oceny ich jakości. Spotkanie zgromadziło zarówno plantatorów, naukowców, jak i ekspertów z sektora ogrodniczego.
Nowe odmiany borówki z Instytutu
Proces hodowli nowych odmian borówki wysokiej w Instytucie Ogrodnictwa – PIB w Skierniewicach, kierowany jest przez prof. dr hab. Stanisława Plutę. Program rozpoczął się w 2009 roku i jest prowadzony w Zakładzie Hodowli Roślin Ogrodniczych w ramach Programu Wieloletniego, finansowanego przez MRiRW. Prof. S. Pluta od początku swojej pracy nad nowymi odmianami borówki wysokiej korzystał z doświadczeń zdobytych podczas staży w USA (Oregon, Michigan), współpracując z hodowcami i naukowcami z tamtych ośrodków, co znacząco wzbogaciło skierniewicki program hodowlany.
Najważniejszym celem hodowli borówki wysokiej jest wytworzenie rodzimych odmian dobrze przystosowanych do lokalnych warunków środowiska – o wysokiej mrozoodporności, odpornych lub mało podatnych na podstawowe choroby grzybowe, plennych, o wydłużonej porze dojrzewania, wytwarzających trwałe owoce dobrej jakości.
Priorytetem programu hodowli borówki wysokiej jest uzyskanie odmian deserowych (zbiór ręczny) o owocach przydatnych do spożycia w stanie świeżym (deserowych). Owoce powinny być duże, jędrne, aromatyczne i smaczne, o atrakcyjnym wyglądzie (z jasnoniebieskim nalotem), z małą i suchą „raną” po oderwaniu od szypułki (bez wycieku soku), o dobrej trwałości pozbiorczej i przechowalniczej, wytrzymałe na transport i o wysokiej zawartości związków odżywczych i prozdrowotnych. Pożądane są odmiany o wysokiej samopłodności i zróżnicowanej porze dojrzewania owoców – od bardzo wczesnych do bardzo późnych, odporne na choroby grzybowe.
Drugim kierunkiem hodowli borówki wysokiej jest wytworzenie odmian przetwórczych nadających się do zbioru kombajnowego. Podczas oceny i selekcji materiałów hodowlanych borówki wysokiej zwraca się uwagę na cechy krzewów, które decydują o przydatności odmian do maszynowego zbioru owoców. Są to: silny wzrost i wzniesiony pokrój krzewów, wysoka produktywność, równomierne dojrzewanie owoców, brak utrzymywania się okwiatu na owocach, zróżnicowany termin dojrzewania i odporność/tolerancja na groźne choroby grzybowe.
W procesie hodowli wyróżnia się kilka etapów, z czego pierwszy to dobór i izolacja roślin matecznych, kontrolowana polinizacja (zapylanie ręczne), częste stosowanie osłon (np. włókniny) by zapobiec niepożądanemu zapyleniu. W kolejnych etapach następują zbiór owoców i pozyskiwanie nasion, ich stratyfikacja i wysiew generacji F₁. Ocena fenotypowa siewek prowadzona jest na polach doświadczalnych w układzie doświadczalnym. W wyniku prowadzonych prac hodowlanych pod kierownictwem prof. S. Pluty w latach 2008–2019 wykonano około 680 różnych krzyżowań, uzyskując ponad 36 000 siewek F₁. W latach 2014–2018 wyselekcjonowano ponad 1600 wartościowych pojedynków (klonów), różniących się terminem dojrzewania, plonem i jakością owoców.
Na niedawnym spotkaniu plantatorów w Skierniewicach zaprezentowano najnowsze klony borówki — spośród setek testowanych, dwa zostały już wytypowane do zgłoszenia do badań rejestrowych COBORU jako potencjalne nowe odmiany.
Doświadczenia z przechowywaniem borówki
Podczas wizyty w Laboratorium Fizjologii Pozbiorczej Produktów Ogrodniczych (LFPPO), które było punktem zwiedzania dla grupy uczestniczącej w czerwcowym spotkaniu, zaprezentowano nowoczesne technologie i metody dotyczące przechowywania borówki wysokiej. LFPPO zajmuje się badaniem przemian fizjologicznych w przechowywanych surowcach i produktach ogrodniczych. Prowadzi prace nad technologiami przechowywania, w tym inteligentnymi opakowaniami, oraz nad metodami utrzymania wysokiej jakości produktów po zbiorze. Jak podkreślali dr Krzysztof Rutkowski oraz dr Zdzisław Józwiak, kluczowym elementem zapewniającym wysoką jakość owoców jest natychmiastowe, szybkie schłodzenie borówki bezpośrednio po zbiorze, co pozwala zahamować procesy metaboliczne i opóźnić dojrzewanie oraz psucie się owoców.
Ponadto niezwykle istotne jest zapobieganie kondensacji pary wodnej na powierzchni owoców i w przestrzeni magazynowej, ponieważ wilgoć sprzyja rozwojowi patogenów i pogarsza stan owoców podczas przechowywania. Optymalne warunki to utrzymanie niskiej temperatury (około 0–1°C) oraz kontrolowanej wilgotności powietrza, które zapewniają suche i dobrze wentylowane środowisko. Takie warunki magazynowania przekładają się na znaczne wydłużenie trwałości borówki, zachowanie jej jędrności i walorów smakowych, a także zwiększają jej odporność na uszkodzenia mechaniczne podczas transportu, umożliwiając dystrybucję na duże odległości z minimalną utratą jakości.
Podczas spotkania zaprezentowano także nowoczesne, innowacyjne i nieinwazyjne metody oceny jakości owoców, które pozwalają na szybkie i precyzyjne monitorowanie ich parametrów bez konieczności uszkadzania czy niszczenia. Metody te wykorzystują zaawansowane technologie, takie jak spektroskopia bliskiej podczerwieni (NIR), analiza obrazowa, czy techniki sensorowe, które umożliwiają ocenę zawartości cukrów, kwasów, stopnia dojrzałości, twardości, a także wykrywanie defektów czy chorób na powierzchni owoców.
Dzięki tym technikom plantatorzy i przetwórcy mogą szybko podejmować decyzje dotyczące optymalnego momentu zbioru, przechowywania oraz dalszej obróbki owoców, co znacząco wpływa na poprawę jakości finalnego produktu i ograniczenie strat. Ponadto nieinwazyjne metody badawcze sprzyjają zrównoważonej produkcji i kontroli jakości, minimalizując straty materiałowe i zwiększając efektywność procesu.
